Inhoud15 onderdelen
Deze gids verscheen oorspronkelijk in het Duits op handgetestet.de.
Een koptelefoonversterker maakt van een slechte koptelefoon geen goede. Hij zorgt hooguit dat een goede koptelefoon niet onder zijn mogelijkheden blijft. Wie aan het bureau luistert, is met een compact desktopapparaat zoals de iFi ZEN DAC 3 het verstandigst uit; onderweg volstaat een usb-dongle zoals de FiiO KA17. Alles daarboven koop je voor moeilijk aan te sturen koptelefoons, voor gereedschap zoals een equalizer of voor meerdere bronnen op hetzelfde apparaat.
Voordat het over modellen gaat, loont een blik op de techniek. Veel miskopen ontstaan doordat twee dingen worden verward die in één behuizing zitten.
Twee onderdelen, twee taken
De DAC (digitaal-analoogomzetter) zet de reeks getallen uit computer, smartphone of tv om in een spanning. De versterker geeft die spanning genoeg stroom mee, zodat het membraan in de koptelefoon beweegt. Beide heeft elk apparaat nodig dat muziek afspeelt. Ook je laptop heeft een DAC en een kleine versterker aan boord, meestal zuinig en krap naast ventilator en grafische chip ingebouwd.
Hoor je daar ruis, getik bij het scrollen of wordt het niet hard genoeg, dan ligt dat zelden aan de omzetter. Meestal is het het versterkergedeelte of de stroomvoorziening. Een extern apparaat haalt beide uit de computer. Daarin zit het eigenlijke nut, niet in een paar extra bits.
Alle apparaten in deze gids zijn combinatieapparaten. Losse versterkers zonder omzetter bestaan ook, zoals de Magni-serie van Schiit, die net naar de zesde generatie overstapt. Heb je al een goede DAC, dan kun je bij de FiiO K7 ook de analoge cinch-ingang gebruiken en het apparaat als pure versterker inzetten.
Impedantie en rendement: waarom ohm alleen niets zegt
De impedantie in ohm is het getal dat iedereen kent. Het vertelt echter maar het halve verhaal. Een koptelefoon van 300 Ω heeft voor hetzelfde vermogen een duidelijk hogere spanning nodig dan een van 32 Ω, maar veel minder stroom. Daarnaast is het rendement bepalend, opgegeven in dB per milliwatt of dB per volt.
Een rekenvoorbeeld maakt dat tastbaar. Een koptelefoon met 96 dB per milliwatt haalt pieken van 110 dB met zo’n 25 mW. Heeft hij 300 Ω, dan is daarvoor ongeveer 2,7 volt nodig. Veel smartphone-uitgangen en goedkope adapters leveren minder. Zacht blijft het dan niet per se, maar basimpulsen worden vlak zodra de versterker op zijn grens werkt. Een koptelefoon van 32 Ω met hetzelfde rendement heeft voor hetzelfde niveau maar net geen 0,9 volt nodig. Dat haalt bijna elke uitgang.
Daaruit volgt een eenvoudige regel. Hoogohmige studiomodellen en veel magnetostaten hebben hoorbaar baat bij een krachtige versterker. In-ears daarentegen bijna nooit. Welke studiokoptelefoons hoeveel spanning vragen, staat in onze gids over studiokoptelefoons.
Uitgangsimpedantie: het onderschatte getal
Juist bij in-ears telt een ander gegeven zwaarder dan het vermogen: de uitgangsimpedantie van de versterker. Is die te hoog, dan vervormt die de frequentiekarakteristiek van oordopjes met meerdere drivers, omdat hun impedantie over de toonhoogte sterk schommelt. Onder ontwikkelaars geldt als vuistregel dat ze hooguit een achtste van de koptelefoonimpedantie mag zijn. Voor een in-ear van 16 Ω betekent dat onder 2 Ω.
FiiO, iFi en RME noemen voor hun apparaten waarden tussen 0,1 en 1,5 Ω. Bij zeer gevoelige in-ears komt daar nog de basisruis bij. Een apparaat met meerdere watt reserve kan in de laagste versterkingsstand toch hoorbaar ruisen. Daarom hebben goede apparaten omschakelbare versterkingsniveaus, en de RME ADI-2 DAC FS heeft zelfs een eigen IEM-uitgang met laag niveau. Meer over het kiezen van passende oordopjes vind je in de gids over in-ear-koptelefoons.
Hi-res: wat de getallen op de verpakking betekenen
Bijna elke actuele DAC adverteert met 768 kHz en DSD512. Klinkt als veel. Is het ook, alleen niet voor je oren. De cd werkt met 16 bit en 44,1 kHz. Daarmee zijn frequenties tot ruim 22 kHz weer te geven, dus voorbij de grens van het menselijk gehoor, en een theoretisch dynamisch bereik van zo’n 96 dB. Voor het afspelen van afgemixte muziek is dat doorgaans genoeg. Hogere samplerates zijn zinvol in de studio, waar sporen worden bewerkt en gemixt.
Ons standpunt daarover is duidelijk. Ondersteunde samplerates zijn tegenwoordig geen onderscheidend kenmerk meer. Belangrijker zijn een zuivere versterker, genoeg spanning voor je koptelefoon en de vraag welke bronnen je wilt aansluiten.
Dongle of desktop?
Een dongle hangt aan de usb-c-aansluiting van smartphone, tablet of laptop en haalt daar zijn stroom vandaan. Dat beperkt het vermogen en kost accu. De FiiO KA17 omzeilt dat deels met een tweede usb-c-aansluiting voor een adapter en een desktopmodus die volgens de fabrikant het vermogen op de gebalanceerde uitgang meer dan verdubbelt. Onderweg blijft het een compromis.
Desktopapparaten hebben een eigen voeding, grotere volumeknoppen en meestal lijnuitgangen voor actieve speakers. Daarmee vervangen ze vaak een tweede apparaat op het bureau. Wil je daarnaast een microfoon aansluiten of opnemen, dan ben je beter af met een audio-interface, zoals beschreven in de gids over de audio-interface voor de thuisstudio (in het Engels).
Uitgangen: 3,5 mm, 6,35 mm, 4,4 mm en XLR
Een jack van 3,5 of 6,35 mm is het ongebalanceerde standaardgeval. Gebalanceerde uitgangen (4,4-mm-Pentaconn of vierpolige XLR) voeren elke kant met een eigen heen- en retourgeleider. Dat levert volgens de datasheets meestal duidelijk meer vermogen op. Bij de Topping DX5 II is het bij 32 Ω ongeveer 6.400 in plaats van 2.200 mW per kanaal.
Daar heb je alleen iets aan met een passende kabel. Veel koptelefoons hebben een vaste of driepolige kabel en zijn helemaal niet gebalanceerd aan te sluiten. Controleer dat vóór de aankoop. Anders betaal je voor een aansluiting die leeg blijft.
Zes apparaten, zes concepten
| Model | Bouwvorm en ingangen | Koptelefoonuitgangen, vermogen bij 32 Ω (volgens fabrikant) | Voor wie |
|---|---|---|---|
| FiiO KA17 | Usb-c-dongle, tweede usb-c voor stroom | 3,5 mm en 4,4 mm, tot 650 mW per kanaal gebalanceerd in desktopmodus | Smartphone, tablet, laptop onderweg |
| iFi ZEN DAC 3 | Desktop, usb-c | 6,35 mm en 4,4 mm, meer dan 300 mW per kanaal gebalanceerd | Bureau, normale tot middelzware koptelefoons |
| FiiO K11 R2R | Desktop, usb-c, optisch, coaxiaal | 6,35 mm (460 mW) en 4,4 mm (1.300 mW) per kanaal | Bureau met tv of console als tweede bron |
| FiiO K7 | Desktop, usb, optisch, coaxiaal, analoge cinch-ingang | 6,35 mm (1.220 mW) en 4,4 mm (2.000 mW) per kanaal | Hoogohmige koptelefoons, bestaande DAC of phono-voorversterker |
| Topping DX5 II | Desktop, usb, optisch, coaxiaal, bluetooth | 6,35 mm (2.200 mW), 4,4 mm en XLR (6.400 mW) per kanaal | Moeilijk aan te sturen koptelefoons, equalizergebruikers |
| RME ADI-2 DAC FS | Desktop, usb, optisch, coaxiaal | 6,35 mm (tot 1,5 W per kanaal) en IEM-uitgang | Veeleisende luisteraars met in-ears en grote koptelefoons |
FiiO KA17
Een dongle van 33,5 gram, met twee ES9069Q-omzetterchips en een klein display. FiiO noemt op de gebalanceerde 4,4-mm-uitgang tot 650 mW per kanaal bij 32 Ω, maar alleen in de desktopmodus met voldoende stroomvoorziening; zonder is het zo’n 300 mW. Een parametrische equalizer met tien banden heeft hij ook. Voor een hoogohmige koptelefoon aan de telefoon is dat een van de krachtigere oplossingen van dit formaat.
iFi ZEN DAC 3
De klassieker voor op het bureau, nu met usb-c. Volgens de handleiding levert hij op de gebalanceerde uitgang meer dan 300 mW bij 32 Ω, op de 6,35-mm-uitgang meer dan 210 mW, bij een uitgangsimpedantie van hooguit 1 Ω. Daarbij komen een analoge basversterking (XBass+), een versterking in twee standen genaamd PowerMatch en lijnuitgangen in cinch en 4,4 mm, die vast of geregeld werken. Het apparaat draait op usb-stroom of een optionele 5-voltadapter. Voor koptelefoons tussen 32 en 300 Ω met een normaal rendement is dat genoeg.
FiiO K11 R2R
In plaats van een kant-en-klare omzetterchip werkt hier een weerstandsnetwerk, zoals in oudere apparaten gebruikelijk was. Omschakelbaar tussen de modi NOS en OS. Dat is eerder een kwestie van smaak dan van meetwaarden. Handig zijn de drie digitale ingangen (usb, optisch, coaxiaal), waarmee je een tv of spelconsole zonder omweg via usb kunt aansluiten. Op de 4,4-mm-uitgang noemt FiiO 1.300 mW per kanaal bij 32 Ω, bij 300 Ω nog 220 mW.
FiiO K7
Meer kracht voor op het bureau. De K7 heeft maar liefst vier ingangen: usb, optisch, coaxiaal en een analoge cinch-ingang, waarmee hij als pure versterker werkt. FiiO noemt op de 4,4-mm-uitgang 2.000 mW per kanaal bij 32 Ω en 560 mW bij 300 Ω, op de 6,35-mm-uitgang 1.220 respectievelijk 140 mW, telkens met minder dan 1 Ω uitgangsimpedantie. Daarmee heeft hij voor hoogohmige studiokoptelefoons merkbaar meer reserve dan de ZEN DAC 3. De versterking is maar in twee standen om te schakelen.
Topping DX5 II
Veel apparaat voor de middenklasse. Twee ES9039Q2M-omzetters, bluetooth met LDAC en aptX Adaptive, gebalanceerde uitgangen in 4,4 mm en XLR en lijnuitgangen in XLR en cinch. De winkel Audiophonics noemt op basis van fabrikantgegevens 6.400 mW per kanaal bij 32 Ω en 990 mW bij 300 Ω gebalanceerd. Een equalizer met tien banden en een afstandsbediening horen erbij. Voor een koptelefoon van 32 Ω met een goed rendement is dat veel meer dan je ooit nodig hebt.
RME ADI-2 DAC FS
RME komt uit de studiotechniek, en dat merk je aan de functies. Naast de koptelefoonuitgang met tot 1,5 W per kanaal en 0,1 Ω uitgangsimpedantie is er een eigen IEM-uitgang voor gevoelige in-ears, een parametrische equalizer met vijf banden, crossfeed, loudness en een afstandsbediening met vrij toe te wijzen toetsen. Het menu is uitgebreid. Wie alleen muziek wil luisteren, heeft die diepgang niet nodig; wie afwisselend in-ears en grote koptelefoons gebruikt, heeft er één apparaat voor allebei aan.
Zo zouden wij kiezen
- Laptop aan het bureau, koptelefoon tot 300 Ω: iFi ZEN DAC 3.
- Smartphone of tablet onderweg: FiiO KA17, met de desktopmodus als reserve voor thuis.
- Tv of console daarnaast op hetzelfde apparaat: FiiO K11 R2R vanwege de optische en coaxiale ingangen.
- Zeer zachte, hoogohmige of magnetostatische koptelefoons met gebalanceerde kabel: Topping DX5 II.
- Bestaande DAC, alleen de versterker ontbreekt, of studiokoptelefoons van 250 tot 300 Ω: FiiO K7.
- Afwisselend in-ears en studiokoptelefoons, wens om de klank nauwkeurig te corrigeren: RME ADI-2 DAC FS.
En als je koptelefoon op de laptop al hard genoeg en zonder ruis speelt? Dan houd je je geld beter voor je volgende koptelefoon.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een DAC en een koptelefoonversterker?
De DAC zet de reeks getallen uit computer, smartphone of tv om in een spanning. De versterker geeft die genoeg stroom mee, zodat het membraan beweegt. Ruis of te weinig volume op de laptop ligt zelden aan de omzetter, meestal aan het versterkergedeelte of de stroomvoorziening. Een extern apparaat haalt beide uit de computer.
Heeft mijn koptelefoon een versterker nodig?
Dat hangt af van impedantie en rendement. Een koptelefoon van 300 Ω heeft voor hetzelfde niveau duidelijk meer spanning nodig dan een van 32 Ω, en veel smartphone-uitgangen leveren te weinig. Hoogohmige studiomodellen en veel magnetostaten hebben hoorbaar baat bij een krachtige versterker, in-ears bijna nooit.
Waar let je op bij een versterker voor in-ears?
Op de uitgangsimpedantie. Is die te hoog, dan vervormt die de frequentiekarakteristiek van oordopjes met meerdere drivers. Als vuistregel geldt hooguit een achtste van de koptelefoonimpedantie, bij 16 Ω dus onder 2 Ω. Daarbij komt de basisruis; daarom helpen omschakelbare versterkingsniveaus of een eigen IEM-uitgang zoals bij de RME ADI-2 DAC FS.
Leveren 768 kHz en DSD512 hoorbaar meer op?
Voor het afspelen van afgemixte muziek nauwelijks. De cd met 16 bit en 44,1 kHz geeft frequenties tot ruim 22 kHz weer, voorbij de grens van het gehoor, met zo'n 96 dB dynamiek. Hogere samplerates zijn in de studio bij het bewerken zinvol. Belangrijker zijn een zuivere versterker, genoeg spanning en de juiste ingangen.
Is een gebalanceerde koptelefoonuitgang de moeite waard?
Gebalanceerde uitgangen in 4,4 mm of XLR leveren volgens de datasheets meestal duidelijk meer vermogen, bij de Topping DX5 II bijvoorbeeld 6.400 in plaats van 2.200 mW per kanaal bij 32 Ω. Daar heb je alleen iets aan met een passende kabel. Veel koptelefoons hebben een vaste of driepolige kabel, controleer dat dus vóór de aankoop.
Dongle of desktop-DAC: wat past wanneer?
Een dongle hangt aan de usb-c-aansluiting van smartphone of laptop, haalt daar zijn stroom vandaan en kost accu, wat het vermogen beperkt. Desktopapparaten hebben een eigen voeding, grotere knoppen en meestal lijnuitgangen voor actieve speakers. De FiiO KA17 verzacht het compromis met een tweede usb-c-aansluiting voor een adapter.
Bronnen
- FiiO KA17, productpagina en technische gegevens
- FiiO K11 R2R, technische gegevens
- iFi ZEN DAC 3, productpagina en handleiding
- FiiO K7, technische gegevens
- Topping DX5 II, technische gegevens bij de winkel Audiophonics
- RME ADI-2 DAC FS, productpagina
Waar te koop
- iFi ZEN DAC 3Prijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
- FiiO KA17 (schwarz)Prijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
- FiiO K11 R2R (schwarz)Prijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
- FiiO K7Prijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
- Topping DX5 II (schwarz)Prijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
- RME ADI-2 DAC FSPrijs bekijken bij Amazon.dePrijs bekijken bij Amazon.co.ukPrijs bekijken bij Amazon.nlPrijs bekijken bij Amazon.com.bePrijs bekijken bij Amazon.frPrijs bekijken bij Amazon.itPrijs bekijken bij Amazon.esPrijs bekijken bij Amazon.plPrijs bekijken bij Amazon.seVerkrijgbaar in Duitsland: Amazon.de
